Büyük Hadron Çarpıştırıcısı (LHC) kapatılacak; bu kapatma kalıcı olmayacak, ancak oldukça uzun sürecek. Ayrıca ünlü atom parçalayıcısının günün birinde tamamen emekliye ayrılması ihtimali de artık önde gelen bilim insanları tarafından ciddi biçimde değerlendiriliyor.
İsviçre–Fransa sınırı yakınlarında bulunan, halka şeklinde 16 millik bir tünel olan yeraltı parçacık hızlandırıcısı Büyük Hadron Çarpıştırıcısı, parçacıkları ışık hızına yakın seviyelere çıkararak Büyük Patlama’dan hemen sonraki evrenin aşırı koşullarını yeniden üretmek üzere tasarlandı.
2012 yılında bilim insanları, Büyük Hadron Çarpıştırıcısı’nı kullanarak Higgs bozonunun varlığını keşfetti. Son derece karmaşık kuantum özellikleri sayesinde bu temel parçacık, esasen diğer tüm parçacıklara kütle kazandırmaktan sorumlu.
Ancak tarihteki en önemli bilimsel keşiflerden birine imza atmış bir sistemin bile zaman zaman kapsamlı bir yenilenmeye ihtiyacı oluyor. Haziran ayından itibaren mühendisler, cihazı mevcut kapasitesinin on katı kadar parçacık çarpışması gerçekleştirebilecek şekilde yükseltmeye başlayacak. Bu sayede çok daha fazla deney yapılabilecek ve çok daha büyük veri yığınları elde edilecek.
“Yüksek parlaklık LHC” adı verilen bu projenin tamamlanması yaklaşık beş yıl sürecek. Uzun vadede kesinlikle buna değecek olsa da, bu süre son derece uzun bir faaliyet kesintisi anlamına geliyor.
Parçacık hızlandırıcısını denetleyen hükümetler arası kuruluş ve fizik laboratuvarı CERN’in yeni genel direktörü Mark Thomson’a göre, Büyük Hadron Çarpıştırıcısı karanlığa gömülmeden önce fizikçilere dönüşüne kadar üzerinde çalışmaları için hatırı sayılır miktarda “ev ödevi” bırakacak.
Cambridge Üniversitesi’nde deneysel parçacık fiziği profesörü olan Thomson, The Guardian’a yaptığı açıklamada şunları söyledi: “Makine son derece başarılı bir şekilde çalışıyor ve muazzam miktarda veri kaydediyoruz. Bu süre boyunca analiz edilecek çok şey olacak. Fizik alanındaki sonuçlar gelmeye devam edecek.”
Thomson’un yılbaşı günü başlayan görev süresinin neredeyse tamamı boyunca Büyük Hadron Çarpıştırıcısı devre dışı olacak. Nitekim CERN, çarpıştırıcının yeniden faaliyete geçmesinin ancak 2030’ların ortasını bulmasını bekliyor. Ancak cihazın tarihindeki daha az heyecanlı bir dönemde görevi devralıyormuş gibi görünse de, Thomson ona kapsamlı bir yenilenme kazandıracak olmaktan büyük heyecan duyduğunu söylüyor.
Thomson gazeteye yaptığı açıklamada, “Bu son derece heyecan verici bir proje,” dedi. “Makinenin durmaksızın çalışmasını izleyip burada oturmaktan çok daha ilgi çekici.”
Thomson, CERN’in LHC’nin halefini planladığı bir dönemde de görevin başına geçiyor. The Guardian’a göre, onu değiştirmesi en muhtemel aday, önerilen 56 millik çevresiyle Hadron’u adeta bir çocuk havuzuna benzeten devasa Geleceğin Dairesel Çarpıştırıcısı (Future Circular Collider).
Elektronlarla, onların antimadde karşılığı olan pozitronları çarpıştırmak üzere tasarlanan ilk aşamanın 2040’ların sonlarında inşa edilmesi planlanıyor. Daha sonraki bir aşamanın ise 2070’lerde devreye girerek protonları çok daha yüksek hızlara ulaştırması öngörülüyor.
Ancak FCC’nin kaderi hiç de kesin değil. The Guardian’a göre, yaklaşık 19 milyar dolarlık öngörülen maliyet CERN’in tek başına karşılayamayacağı kadar yüksek. Ayrıca karanlık maddenin ve karanlık enerjinin doğası gibi bilimin en büyük sorularından bazılarını araştırmak için devasa parçacık hızlandırıcılarının gerçekten en doğru yol olup olmadığı da tartışma konusu.
Sitedeki diğer ‘Kimdir Nedir?’ yazılarını okumak için tıklayınız: Kimdir Nedir?
